Pogodzić ducha wolności z naprawą państwa

autor zdjęcia: Muzeum Narodowe w Krakowie

źródło: Rzeczpospolita

Wsparcie przez Jana III zagrożonego Wiednia było ratunkiem dla cywilizacji chrześcijańskiej. To było ważne i dla króla, i dla szlachty. Ale był też interes polityczny: zabezpieczenie się przed Turkami, w przyszłości może odzyskanie ziem, które dopiero co zabrali Polsce

źródło: Rzeczpospolita

Próbując dociec przyczyny upadku Rzeczypospolitej, trzeba powiązać słabe punkty jej wolnościowego ustroju z geopolitycznym sąsiedztwem. Żaden inny kraj europejski nie sąsiadował z trzema agresywnymi mocarstwami, a w wieku XVIII Rosja, Prusy i Cesarstwo to już wielkie mocarstwa, które używały swoich dyplomatów, agentów i pieniędzy do sparaliżowania każdej próby reformy w Polsce.Rozmowa z prof. andrzejem nowakiem, historykiem

Pana kolejny, siódmy tom „Dziejów Polski” ma podtytuł „Upadanie i powstawanie”. Obejmuje lata 1673-1763, rządy Jana III Sobieskiego, Augusta II i Augusta III. Kiedy naprawdę zaczyna się definitywny upadek Polski?

Można odpowiedzieć, że upadek zaczął się od Adama i Ewy. Upadamy z powodu naszej grzesznej natury. A może genezę złych zjawisk należy datować od przywileju koszyckiego z 1374 r., w którym Ludwik Węgierski nadawał szlachcie gwarancje jej wolności. Dwie najważniejsze to zakaz pobierania podatków (poza dwoma groszami z łana) bez zgody reprezentacji szlacheckiej i zwolnienie szlachty ze służenia królowi poza granicami kraju. Żadnej wojny ofensywnej! Minimum podatków – także na wojnę…

W tomie siódmym opisuję, jak Jan III próbował organizować wyprawy na Mołdawię, a szlachta okazywała mały entuzjazm. Pokazywała nawet gotowość porzucenia króla, zwłaszcza Litwini, ale i część koronnych. A chodziło przecież także o odzyskanie ziem, które dopiero co zabrała Turcja.

Można czy trzeba sięgać do przywileju koszyckiego?

Ja skądinąd chwalę wolnościowe gwarancje tego przywileju. Ale kryły się w nim zaczyny zepsucia, kiedy zanikała postawa obywatelska. Znamy takie nastawienie wobec podatków i dziś. Przywołajmy choćby opory we...