Czy po ponad 20 latach nadszedł czas na nowe spojrzenie na sądową kontrolę administracji?

Choć dwuinstancyjny model sądownictwa administracyjnego wzmocnił prawa obywateli, dziś zmaga się z przewlekłością, formalizmem i rosnącą liczbą spraw.

Dwuinstancyjny model sądownictwa administracyjnego działa w Polsce od 22 lat – został wprowadzony w 2002 r. i obowiązuje od 1 stycznia 2004 r. jako realizacja konstytucyjnej zasady dwuinstancyjności. System zakłada, że skargi na decyzje administracyjne rozpatrują w I instancji wojewódzkie sądy administracyjne (WSA), a w II instancji – Naczelny Sąd Administracyjny (NSA). Reforma miała zwiększyć dostęp obywateli do sądu i zdemokratyzować postępowanie poprzez zagwarantowanie prawa do odwołania. Z perspektywy 2026 r. widać, że system przyniósł korzyści (m.in. wzrost liczby rozpoznawanych spraw), ale też ujawnił istotne wady. Pomimo poprawy dostępności (16 WSA i NSA) oraz rozbudowania procedury odwoławczej, polskie sądownictwo administracyjne stoi dziś przed szeregiem wyzwań systemowych i organizacyjnych.

Przeciętne terminy załatwiania spraw są długie, a w wojewódzkich sądach administracyjnych rosną zaległości. Problemem pozostaje też wysoki odsetek uchylonych decyzji (ponad 30 proc.) oraz restrykcje proceduralne (np. brak instytucji kontroli nadzwyczajnej).

Dane statystyczne są fragmentaryczne, jednak wskazują skalę obciążenia systemu. Wiadomo, że w 2021 r. do WSA wpłynęło niemal 69 tys. skarg na akty (21 proc. więcej niż rok wcześniej), a NSA rozstrzygnął 12,9 tys. skarg kasacyjnych. Wyzwania obejmują m.in. zbyt skomplikowane formalności procesowe, niewystarczającą cyfryzację, brak szybkiego środka...